Sabtu, 01 Februari 2025

SEGITIGA SEBAGAI SIMBOL KESEIMBANGAN & KEKUATAN DALAM BAHASA MANGGARAI

Oleh : Hendrikus Haluan, S.Pd

        

        Segitiga sebagai simbol keseimbangan dan kekuatan dalam bahasa Manggarai seperti batu tungku (watu likang) dalam bahasa Manggarai sebagai simbol keseimbangan. Dahulu kalau memasak nasi menggunakan priuk tanah. Priuk itu diletakkan di atas batu tungku yang jumlahnya tiga biji. Batu yang tiga itu disusun menjadi Segitiga sehingga priuk yang diletakkan di atas batu itu tidak jatuh.

       Bertumpu pada kekuatan dan keseimbangan itu, maka orang tua bisa memadukan tiga kata atau tiga frase dalam bahasa Manggarai untuk menggambarkan satu kesatuan yang tak dapat dipisahkan dari ketiganya. Contoh seorang anak tentu harus ada bapanya dan harus ada ibunya. Ketiga hal itu mutlak tanpa dikurangi satu dari ketiganya. Penulis pernah membaca suatu literatur dimana di situ dikatakan bahwa angka-angka ditemukan oleh seorang filsuf terkenal yaitu Pythagoras.

        Beliau mengemukakan bahwa angka-angka sebagai sesuatu yang sakral untuk melengkapi kultur berpikir manusia dalam mengolah data terutama dalam berkomunikasi. Penulis berpikir bahwa apa yang dikemukakan oleh filsuf yang tersohor itu benar dan percikan pemikirannya itu masuk dalam wilayah bahasa Manggarai. Sebagai salah satu dari sekian ratus juta bahasa di planet bumi ini. Berikut ini penulis paparkan beberapa contoh kata atau frasa sebagai simbol segitiga yang sakral dan yang masih dipakai oleh penutur bahasa Manggarai sampai dengan saat ini:

1. Mori Kraeng Ame, Mori Kraeng Anak, Mori Kraeng Nai Nggeluk

2. Tana, Awang, Icina

3. Hang Bara, Wengko Weki, Mut Mbaru

4. Mori Rinding Toni, Ame Rinding Mane, Ine Rinding Wie

5. Ame, Ine, Anak 

6. Iname, Ase Kae, Woe

7. Wae, Api, Buru 

8. Tana Masa, Tacik, Eta Awang

9. Golo, Malok, Lengkong

10. Wake, Pu’u, Saung

11. Mawo, Latung, Tete

12. Kaba, Jarang, Bembe

13. Manuk, Acu, Indus

14. Ndaot, Motang, Rutung

15. Tana, Watu, Laing

16. Haju, Wase, Ri’i

17. Wae, Tuak, Mina

18. Nyio, Wunis, Sere

19. Kope, Kurung, Piso

20. Lingko, Lapat, Cue

21. Abang, Paker, Wase

22. Minak, Mince, Pait

23. Lutur, Landong, Loang

24. Woes, Benge, Long

25. Rengus, Rungang, Lawer

26. Toko, Lonto, Hese

27. Naka, Tabe, Ruis

28. Mingi, Wene, Tahang

29. Kopi, Rongko, Cepa

30. Hang, Ute, Wae

31. Lewing, Cewak, Senduk

32. Baju, Lipa, Deko

33. Wae Tiku, Uma Duat, Sekang Kaeng

34. Lapak, Sampe, Rombo

35. Likang Telu, Telu Ura, Salang Telu

36. Sai, Weki, Wa’i

37. Lobo, Reha, Pu’u

38. Tuke Mbaru, Toto, Kawin

39. Cunca, Cunga, Galong

40. Runcung Usang, Kolang Leso, Wewet Buru

41. Mawo Koas, Mawo Raket, Mawo Laka

42. Makit, Heo, Mecik

43. Latung Putu, Latung Behang, Latung Kumus

44. Hung, Denger, Gilo

45. Nggalak, Lembing, Wokat

46. Lu’u Mata, Irus Isung, Ilur Mu’u

47. Loce, Dea, Manuk

48. Tuak, Rongko, Nuru/ Nakeng

49. Mata Tau Lelo, Tilu Tau Denge, Mu’u Tau Jaong

50. Nggerndo’o, nggerone,nggerpeang

51. Nggerndo’o,nggerndiat,nggerditu

52. Nggerndo’o,nggersale,nggerce’e

53. Nggerndo’o,nggereta, nggerwa

54. Nggerndo’o,nggerlau nggercee

55. Nggerawo, nggerndo’o, nggerce’e

56. Tete haju, tete wase, tete teko

57. Ngang, tese, raut

58. Dewas, sela, hucu

59. Muku, pandang, tiu

60. Nangga,pau, ndiru

61. Bo’a, anti mbahong/rea, olot

62. Gurung, pering, betong

63. Helung,belang, heso

64. Be’to, tana, watu 

65. Salang lako, dencang asi, remong amba

66. Wuat, mo, wali

67. Tai, tiba, biling

68. Kopi, wae, gola 

69. Lento, corang, tolang

70. Corang, ici, bako

71. Haju, watu, api

72. Lewing, dea, wae

73. Ata nempung, ata teneng, ata running

74. Puung, icin, cemol

75. Giok, putu, limbung

76. Ako, rik, tepi

77. Caca selek,manuk kapu, tuak/manuk ute

78. Komong olo, wain musi,sangget taung

79. Ondang, undang, indang

80. Manga,mose, mata

81. Baro nae,tenteng mese,wa langkas

Catatan:  

Angka 81 juga mempunyai makna tertinggi dalam bahasa Manggarai. Seperti 8 adalah nilai tertinggi dan 1 adalah keutamaan. Delapan atau alo dalam bahasa Manggarai sering digunakan dalam kalimat berikut:

1. Alo dalo pulu wungkut

2. Rangga alo 

3. Kaba alo ngi’is

4. Ca luang alo

5. Paca alo kaba

Satu (ca) dalam bahasa Manggarai merupakan keutamaan dalam kalimat-kalimat seperti:

1. Nai ca anggit

2. Ca-ca cama,cama-cama ca

3. Nakeng ca wae neka woleng tae

4. Ipung ca tiwu, neka woleng wintuk

5. Muku ca pu’u, neka woleng curup