Oleh : Hendrikus Haluan, S.Pd
Segitiga sebagai simbol keseimbangan dan kekuatan dalam bahasa Manggarai seperti batu tungku (watu likang) dalam bahasa Manggarai sebagai simbol keseimbangan. Dahulu kalau memasak nasi menggunakan priuk tanah. Priuk itu diletakkan di atas batu tungku yang jumlahnya tiga biji. Batu yang tiga itu disusun menjadi Segitiga sehingga priuk yang diletakkan di atas batu itu tidak jatuh.
Bertumpu pada kekuatan dan keseimbangan itu, maka orang tua bisa memadukan tiga kata atau tiga frase dalam bahasa Manggarai untuk menggambarkan satu kesatuan yang tak dapat dipisahkan dari ketiganya. Contoh seorang anak tentu harus ada bapanya dan harus ada ibunya. Ketiga hal itu mutlak tanpa dikurangi satu dari ketiganya. Penulis pernah membaca suatu literatur dimana di situ dikatakan bahwa angka-angka ditemukan oleh seorang filsuf terkenal yaitu Pythagoras.
Beliau mengemukakan bahwa angka-angka sebagai sesuatu yang sakral untuk melengkapi kultur berpikir manusia dalam mengolah data terutama dalam berkomunikasi. Penulis berpikir bahwa apa yang dikemukakan oleh filsuf yang tersohor itu benar dan percikan pemikirannya itu masuk dalam wilayah bahasa Manggarai. Sebagai salah satu dari sekian ratus juta bahasa di planet bumi ini. Berikut ini penulis paparkan beberapa contoh kata atau frasa sebagai simbol segitiga yang sakral dan yang masih dipakai oleh penutur bahasa Manggarai sampai dengan saat ini:
1. Mori Kraeng Ame, Mori Kraeng Anak, Mori Kraeng Nai Nggeluk
2. Tana, Awang, Icina
3. Hang Bara, Wengko Weki, Mut Mbaru
4. Mori Rinding Toni, Ame Rinding Mane, Ine Rinding Wie
5. Ame, Ine, Anak
6. Iname, Ase Kae, Woe
7. Wae, Api, Buru
8. Tana Masa, Tacik, Eta Awang
9. Golo, Malok, Lengkong
10. Wake, Pu’u, Saung
11. Mawo, Latung, Tete
12. Kaba, Jarang, Bembe
13. Manuk, Acu, Indus
14. Ndaot, Motang, Rutung
15. Tana, Watu, Laing
16. Haju, Wase, Ri’i
17. Wae, Tuak, Mina
18. Nyio, Wunis, Sere
19. Kope, Kurung, Piso
20. Lingko, Lapat, Cue
21. Abang, Paker, Wase
22. Minak, Mince, Pait
23. Lutur, Landong, Loang
24. Woes, Benge, Long
25. Rengus, Rungang, Lawer
26. Toko, Lonto, Hese
27. Naka, Tabe, Ruis
28. Mingi, Wene, Tahang
29. Kopi, Rongko, Cepa
30. Hang, Ute, Wae
31. Lewing, Cewak, Senduk
32. Baju, Lipa, Deko
33. Wae Tiku, Uma Duat, Sekang Kaeng
34. Lapak, Sampe, Rombo
35. Likang Telu, Telu Ura, Salang Telu
36. Sai, Weki, Wa’i
37. Lobo, Reha, Pu’u
38. Tuke Mbaru, Toto, Kawin
39. Cunca, Cunga, Galong
40. Runcung Usang, Kolang Leso, Wewet Buru
41. Mawo Koas, Mawo Raket, Mawo Laka
42. Makit, Heo, Mecik
43. Latung Putu, Latung Behang, Latung Kumus
44. Hung, Denger, Gilo
45. Nggalak, Lembing, Wokat
46. Lu’u Mata, Irus Isung, Ilur Mu’u
47. Loce, Dea, Manuk
48. Tuak, Rongko, Nuru/ Nakeng
49. Mata Tau Lelo, Tilu Tau Denge, Mu’u Tau Jaong
50. Nggerndo’o, nggerone,nggerpeang
51. Nggerndo’o,nggerndiat,nggerditu
52. Nggerndo’o,nggersale,nggerce’e
53. Nggerndo’o,nggereta, nggerwa
54. Nggerndo’o,nggerlau nggercee
55. Nggerawo, nggerndo’o, nggerce’e
56. Tete haju, tete wase, tete teko
57. Ngang, tese, raut
58. Dewas, sela, hucu
59. Muku, pandang, tiu
60. Nangga,pau, ndiru
61. Bo’a, anti mbahong/rea, olot
62. Gurung, pering, betong
63. Helung,belang, heso
64. Be’to, tana, watu
65. Salang lako, dencang asi, remong amba
66. Wuat, mo, wali
67. Tai, tiba, biling
68. Kopi, wae, gola
69. Lento, corang, tolang
70. Corang, ici, bako
71. Haju, watu, api
72. Lewing, dea, wae
73. Ata nempung, ata teneng, ata running
74. Puung, icin, cemol
75. Giok, putu, limbung
76. Ako, rik, tepi
77. Caca selek,manuk kapu, tuak/manuk ute
78. Komong olo, wain musi,sangget taung
79. Ondang, undang, indang
80. Manga,mose, mata
81. Baro nae,tenteng mese,wa langkas
Catatan:
Angka 81 juga mempunyai makna tertinggi dalam bahasa Manggarai. Seperti 8 adalah nilai tertinggi dan 1 adalah keutamaan. Delapan atau alo dalam bahasa Manggarai sering digunakan dalam kalimat berikut:
1. Alo dalo pulu wungkut
2. Rangga alo
3. Kaba alo ngi’is
4. Ca luang alo
5. Paca alo kaba
Satu (ca) dalam bahasa Manggarai merupakan keutamaan dalam kalimat-kalimat seperti:
1. Nai ca anggit
2. Ca-ca cama,cama-cama ca
3. Nakeng ca wae neka woleng tae
4. Ipung ca tiwu, neka woleng wintuk
5. Muku ca pu’u, neka woleng curup


